De zonne-energie revolutie komt dichterbij

Nederland dreigt het feestje van ongekende groei te missen

Door: Edwin Koot, CEO Solarplaza

Zonne-energie heeft de toekomst en die toekomst komt steeds dichterbij. De opwekking van elektriciteit uit zonlicht door middel van zonnepanelen wordt steeds goedkoper. Fotovoltaïsche zonne-energie (afgekort PV) systemen kunnen in Zuid-Europa naar verwachting al binnen 3 jaar goedkoper stroom leveren dan een energiebedrijf via ‘het net’. Zonder enige vorm van subsidie. In de jaren daarna zullen steeds noordelijker gelegen landen volgen. Deze ‘zonne-energie golf’ zal uiteindelijk ook Nederland bereiken. Maar als ervaren dijken bouwers houden wij deze golf te veel tegen. Daar zien we nu weinig van omdat zonne-energie geen prioriteit heeft in het Nederlandse overheidsbeleid en de golf nog ver weg lijkt. Die onderschatting is echter een gemiste kans, want PV gaat wereldwijd een hele grote rol spelen. Zonne-energie (PV) heeft namelijk veel te bieden en het belangrijkste nadeel, de nog hoge investeringskosten, is een probleem dat binnen enkele jaren is opgelost.

Biedt zonne-energie louter voordelen?

Naast de nog tijdelijke hoge investeringskosten, zijn ook de andere nadelen van zonne-energie in Nederland overkomelijk. Gedurende de nacht kan geen zonnestroom worden opgewekt en niet elke dag schijnt hier de zon volop. Elektriciteitscentrales, windenergie of andere (opgeslagen duurzame) energie blijven voorlopig nodig. Niettemin kunnen PV- systemen overdag het verbruik van stroom uit het elektriciteitsnet fors verlagen. In Nederland kunnen op nog honderd duizenden woningen een PV systeem gemonteerd worden. Dat bespaart de bouw van een nieuwe benodigde grote energiecentrale, want we gebruiken per jaar nog steeds meer elektriciteit. De voordelen van zonne-energie zijn legio. Niet alleen voor de klant, maar ook voor de energiebedrijven. Als duurzame energiebron resulteert de toepassing in het vermijden van schadelijke emissies en broeikas gassen. Maar misschien wel nog belangrijker is dat een woningeigenaar straks geld kan besparen met zonnepanelen.  Hoe werkt dat? Het systeem met zonnepanelen op een dak wordt in de meterkast gekoppeld aan het elektriciteitsnet. De opgewekte zonnestroom wordt gebruikt in de woning. Er hoeft dan dus minder elektriciteit te worden afgenomen van het energiebedrijf en dus wordt de elektriciteitsrekening lager. Produceert het pv-systeem meer dan er nodig is, dan gaat het overschot zonnestroom terug het ‘net’ in naar het energiebedrijf. De woningeigenaar wordt dan een energieproducent met een kleine ‘energiecentrale’. Komt er een wolkje voor de zon, dan komt er meer elektriciteit van het energiebedrijf. De bewoner merkt dus helemaal niets, behalve dat de totale jaarlijkse energierekening daalt en zichtbaar is dat af en toe de kWh-meter de andere kant opdraait als er zonnestroom naar het energiebedrijf wordt terug gestuurd. Het elektriciteitsnet werkt dus eigenlijk als een permanent beschikbare voorraadbron, die wordt aangevuld door het eigen zonnestroom systeem.  Met de lange levensduur van zonnepanelen, meer dan 30 jaar, blijven de kosten van zelf opgewekte zonnestroom al die jaren constant.  Dat is aantrekkelijk, want welk energiebedrijf durft haar elektriciteitstarief voor 30 jaar tegen vaste prijs aan te bieden? Deze toepassing kan op de schaal van een woning, maar ook in het groot. Zo ligt op het dak van het Oceanium in Diergaarde Blijdorp 5000 vierkante meter zonnepanelen. Hiermee wordt het verbruik van dit gebouw met meer dan 10% gereduceerd. Voor een bewoner of verbruiker het verandert het comfort niet. Door koppeling van het zonnestroom systeem aan het net, wordt simpelweg minder afgenomen van het energiebedrijf. Energiebesparing wordt nog al eens geassocieerd met het inleveren van comfort. Dat nadeel heeft PV dus niet. Met zonnepanelen kun je zonder schuldgevoel het consumptieniveau behouden, omdat  de stroom volledig ‘schoon en groen’ wordt opgewekt.

Voordelen voor energiebedrijven

Energiebedrijven kunnen niet tegenhouden dat haar klanten minder stroom zullen afnemen met eigen zonne-energie systemen. Ten onrecht wordt wel gedacht dat de toepassing  van zonne-energie nadelig is voor energiebedrijven. PV biedt ook voor deze bedrijven nieuwe kansen.  Ons energieverbruik zal de komende jaren alleen maar toenemen. Meer en meer energieverbuikers komen ons huis binnen. Van (spel) computers, flat-screen televisies tot airco’s en straks ook nog de elektrische auto. Waar moet al de benodigde stroom vandaan komen? Meer kernenergie en kolencentrales bouwen? Alleen al de vergunningprocedures nemen tot wel 10 jaren in beslag. Als nu een besluit wordt genomen tot de bouw, dan is tegen de tijd dat de spade de grond in gaat, zonne-energie zelfs in Nederland al goedkoper. Zonder subsidies. Bovendien noodzaakt de bouw van centrales ook tot uitbreiding van de infrastructuur. En het trekken van extra kabels en leidingen is een kostbare aangelegenheid. Hier komt dus een ander voordeel van PV om de hoek kijken. Bij toepassing in de gebouwde omgeving, wordt zonnestroom opgewekt op de plaats van verbruik. Er hoeft dus minder stroom te worden afgenomen uit het net. Dus bespaart het energiebedrijf op de kosten voor nieuwe infrastructuur. Ook biedt PV de energiebedrijven mogelijkheden voor nieuwe verkoop concepten rondom PV-systemen, waarbij klanten voor vele jaren kunnen worden gebonden.

Onzekere toekomst fossiele brandstoffen

Hoe hoog zijn de inkoopkosten voor gas, olie, kolen en uranium in de komende 30 jaar? Is aardgas dan al schaars? Hebben we dan nog goede relaties met Rusland en het Midden-Oosten? En wat zijn de kosten voor emissierechten in de komende dertig jaar bij groeiende aandacht voor het broeikaseffect? Weinigen zullen verwachten dat dit soort kosten gaan dalen. Op zijn minst zijn ze hoogst onzeker. En investeerders houden niet van onzekerheid. Dus biedt zonne-energie ook hier een voordeel: de enige kosten van een zonne-energie systeem in de komende tientallen jaren, zijn de minimale kosten voor onderhoud. Zonne-energie biedt daarom mogelijkheden voor nieuwe diensten en concepten. Spelen de huidige energiebedrijven hier niet op in, dan zullen ze worden geconfronteerd met nieuwe jonge ondernemers die dat wel doen. Net zoals dat gebeurde in de markt voor mobiele telefonie. Denk ook maar eens aan de mogelijkheden van ‘groen’ elektrisch rijden. Je eigen elektrische auto opladen vanaf je dak of carport met zonnepanelen. Een volle ‘tank’ groene energie voor een paar euro. Dit lijkt ver weg, maar kan al binnen vijf tot tien jaar realiteit zijn. In Amerika heeft Google haar parkeerplaats laten overkappen met zonnepanelen. Niet alleen houdt dat de auto’s in de schaduw en blijven ze dus koel in het warme Californië, de opgewekte zonnestroom wordt gebruikt om diverse elektrische bedrijfsauto’s op te laden. Het zonnestroom dak fungeert als permanent oplaadstation.

De mythes rond zonne-energie

Toegegeven, zonne-energie is momenteel in Nederland nog te duur. Omgerekend betaalt een bewoner voor zonnestroom van zijn eigen dak nog twee maal de prijs dan die van stroom van het net. Maar dit was enkele jaren geleden nog vier maal dit bedrag. Twee ontwikkelingen spelen hierbij een belangrijke rol. Zonnepanelen worden steeds goedkoper en onze stroom wordt steeds duurder. Waarom worden zonnepanelen steeds goedkoper? De belangrijkste reden is dat de schaal van productie toeneemt. Een mooi voorbeeld hiervan is het bedrijf First Solar uit Amerika. Dit jaar zal hun productie toenemen tot rond de 1000 MegaWatt. Dus elk jaar gaat dan een gemiddeld grote elektriciteitscentrale de deur uit. Het bedrijf heeft de kostprijs van productie terug gebracht tot minder dan $1 per Watt, een mijlpaal voor de PV industrie. En meer productenten zijn op weg naar echte grote schaal van productie. Tegelijkertijd wordt ook het rendement van zonnepanelen verbeterd. Aan de andere kant nemen de kosten voor elektriciteit uit het net jaarlijks toe door emissieheffingen, milieu-belastingen, hogere brandstof inkoop kosten, etc. De lijnen van dalende kosten voor zonne-energie en stijgende kosten voor net-stroom gaan elkaar dus snijden. Waar en wanneer, dat verschilt per land. Hoe zuidelijker hoe eerder, omdat in Spanje nu eenmaal twee keer zoveel stroom uit een zonne-energie systeem komt dan in Nederland.

Het is dus niet zo dat zonne-energie nog niet is doorgebroken omdat het rendement onvoldoende is, of de technologiekeuze onduidelijk. Het rendement van zonnecellen zal zeker nog toenemen, net zoals auto’s nog elk jaar zuiniger worden. Maar dat betekent niet dat de technologie nog niet volwassen is. Dat de industrie hard werkt aan rendementsverbetering is gedreven door de wens zonne-energie goedkoper te maken. Dat vergroot de markt immers. Is wel duidelijk welke technologie gaat winnen: dunne-film of kristallijne technologie? Ook deze vraag is minder relevant. Beide technologieën zullen blijven bestaan en elk eigen specifieke marktsegmenten kennen waarin ze extra aantrekkelijk zijn. De aanschafkosten zijn werkelijk de enige reden waarom PV nog niet grootschalig wordt toegepast.

Wat gebeurt er in de wereld markt?

Om de toepassing van zonne-energie te versnellen, hebben vele landen stimuleringsmaatregelen geïntroduceerd. Duitsland is hiervan het meest sprekende voorbeeld. De jarenlange stabiele regeling met  een vergoeding voor geproduceerde zonnestroom heeft dit land tot ’s werelds grootste markt voor PV gemaakt. Dit heeft weer geleid tot industriële ontwikkeling met vele zonnecel en zonnepaneel producenten die nu al werk biedt aan meer dan 40.000 mensen.  De Duitse zonne-energie industrie loopt wereldwijd voorop en overal in de wereld worden Duitse cellen, panelen en productie apparatuur verkocht. In Duitsland werd in 2008 ca. 1600 MegaWatt nieuw PV vermogen geïnstalleerd. Ter vergelijking, in Nederland was dat in 2008 minder dan 5 MegaWatt. Ofwel: in Duitsland wordt per dag evenveel nieuw PV vermogen geïnstalleerd als in Nederland per jaar. Voor de Duitse energiebelasting betaler hangt daar wel een prijskaartje aan. Omgerekend minder dan 2 biertjes per maand. In Nederland betalen wij die ‘biertjes’ (energiebelasting) ook, alleen heeft het vorige kabinet besloten deze inkomsten de schatkist in te laten stromen, in plaats van volledig terug te geven aan de producenten van duurzame energie.

Vlaanderen wint van Nederland

 Nederland is na 4 jaar van niets doen in 2008 gestart met een nieuwe zonnestroom vergoeding via de SDE regeling (Stimulering Duurzame Energie). De regeling week op cruciale punten af van de zeer succesvolle Duitse regeling. Ondanks de meer dan 18 MegaWatt aan subsidieverzoeken, werd er in 2008 nog geen 5 MegaWatt geplaatst. De regeling wordt in 2009 aangepast en uitgebreid naar 20 MegaWatt. Nog altijd in absolute en relatieve zin veel minder dan Duitsland. En ook zelfs minder dan België, of beter gezegd Vlaanderen. Was de Belgische markt tot 2004 een dwerg vergeleken met de Nederlandse markt, destijds behorend tot de wereldtop, nu lopen de Vlamingen ‘den Hollanders’ lachend voorbij. De meeste nog overgebleven Nederlandse zonnestroom bedrijven, hebben ook alleen kunnen overleven door hun activiteiten te richten op de Vlaamse markt. Aan deze situatie zal ook in 2009 nog geen veranderingen komen. De Nederlandse regeling is moeilijker, minder aantrekkelijk, meer beperkend en meer onzeker dan de Vlaamse. Zaken die cruciaal zijn voor investeerders en bedrijven die hun business horizon verder hebben liggen dan het eind van 2009. De Nederlandse overheid legt haar accent wederom op het ‘leren’. Maar dit was het thema ook al in de jaren negentig van de vorige eeuw.  De tijd van demonstratieprojecten is voorbij als we kijken naar wat er in Duitsland en andere Europese landen gebeurt. Om voorbereid te zijn op de toekomst, dient een markt en infrastructuur van bedrijvigheid ontwikkeld te worden. Wat de situatie nog lastiger maakt is de splitsing in netwerkbedrijven en energiebedrijven in Nederland. Ook hierin loopt Nederland voorop. Alleen is dat zeer ongunstig voor zonne-energie. De netbeheerders gaan hun tarieven namelijk onafhankelijk maken van het verbruik. Dit betekent dat de netwerkbedrijven standaard vaste kosten gaan berekenen voor elke aansluiting en alleen de energiedistributiebedrijven (ENECO, NUON, etc.) nog kosten berekenen naar rato van verbruik. Omdat iedereen nog een aansluiting op het net houdt, kan zonnestroom in de toekomst alleen concurreren met de stroom prijzen van de energiedistributiebedrijven. Dit verlegt de rendabele toepassing  van zonne-energie in Nederland nog verder naar de toekomst.

De Duitsers winnen weer het eindtoernooi

Duitsland daarentegen, heeft als nummer 1 op PV gebied behalve veel banen een uitstekende positie voor de toekomst gecreëerd. De markt voor zonne-energie staat relatief nog in de kinderschoenen en zal de komende tientallen jaren nog hard groeien. Van de huidige 5.8 GigaWatt in 2008 zal de jaarlijkse vraag groeien naar meer dan 40 GigaWatt binnen 10 jaar.  Dus als het er later op aan komt echt grote projecten te bouwen, denk aan GigaWatt centrales in de Sahara, dan hebben de Duitsers de ervaring in huis om dit efficiënt te doen.

Spanje eenmalig kampioen

Het afgelopen jaar was Spanje een gekkenhuis op het gebied van zonne-energie. De zeer aantrekkelijke vergoeding voor geproduceerde zonnestroom resulteerde in meer dan 3000 MegaWatt aan nieuwe grote zonnestroom productie parken. Voor één jaar mocht Spanje zich de grootste markt noemen en leidde dit zelfs tot een tekort van en dus oplopende prijzen voor zonnepanelen. Dat zette nog meer nieuwe ondernemers aan tot productie van silicium, cellen en modules. Maar in 2009 heeft de Spaanse overheid het budget voor zonnestroom vergoeding bijgesteld en gemaximeerd. Niet alleen stort daarmee de Spaanse markt in 2009 in met ca. 80%, dit heeft ook een groot effect op de wereldmarkt.

Sneller dalende prijzen door oversupply en crisis

Dit gebeurt juist op het moment dat de productie van zonnecellen en panelen explodeert in landen als China en Duitsland. Dit alles leidt tot een ‘oversupply’ van zonnecellen en modules. Daarbovenop komt dan nog de veranderde verhouding tussen euro en de dollar en niet te vergeten de financiële crisis. Ondanks nieuwe groeimarkten als Italië, Frankrijk, Griekenland, België, USA, Bulgarije, Tsjechië is de impact van Spanje en de ‘oversupply’ zo groot, dat de prijzen van zonnepanelen momenteel flink dalen. Gunstig voor de klant, maar ongustig voor sommige producenten. Het is de verwachting dat meerdere bedrijven de huidige marktfase niet zullen overleven. Deze consolidatiefase is een natuurlijke ontwikkeling van een zich sterk ontwikkelende industrie. De huidige financiële en economische crisis zal dit proces versnellen.

‘Grid-parity party time’

De bedrijven die de komende 2 tot 3 jaar overleven en mee kunnen gaan in een blijvende sterke prijsdaling, zullen volop profiteren van de verder sterk groeiende PV markt. Meer en meer landen stimuleren de toepassing van zonnestroom en over ca. 3 jaar zullen de eerste markten zonder subsidie kunnen ontkiemen. Met name in zonnige landen met relatief hoge stroomkosten, zoals Portugal, Californië en Italië, zal zonne-energie snel een concurrerend alternatief zijn voor stroom uit het net. Vanaf dat moment, ‘grid-parity’ genoemd in de PV-industrie, is het marktpotentieel oneindig. De International Energy Agency (IEA) verwacht wereldwijd bijna een verdubbeling tot 2030. Met nog steeds meer dan 1 miljard mensen zonder elektriciteit, een verder stijgende vraag naar elektriciteit, een groeiende bezorgdheid voor klimaatbescherming, zit zonne-energie in de goede hoek. Nu vallen daar enkele klappen door de ‘oversupply’, maar binnen enkele jaren begint het ‘grid-parity’ feest pas echt. En aan dat feest gaan steeds meer mensen meedoen en daar komt de komende decennia geen einde aan. Het is aan de Nederlandse overheid de keuze. Het zonne-energie feest heeft een toegangsprijs, maar dan kun je ook volop meedoen. Te weinig entree betalen betekent toekijken vanaf de zijlijn en zien hoe andere landen ‘uit hun bol gaan’.